Tik-tak tik-tak

Het astronomische uurwerk van J.F. Decool

De grote centrale wijzerplaat duidt de uren, de minuten en de seconden aan. In de grote wijzerplaat zijn drie kleinere wijzerplaten aangebracht voor de datum, de weekdag en de maand. De bovenste wijzerplaat geeft het uur voor 53 verschillende plaatsen in de wereld (Cap Saint Lucar, Santa Fe, Mexico, la Victoire, Panama, Lima, Québec, la Martinique,...). Onderaan bevinden er zich nog drie wijzerplaten. De linker geeft de maanstand en de rechter het uur van zonsopgang en zonsondergang. De wijzerplaat onderaan in het midden geeft per tien dagen de tijdsvereffening weer: het verschil tussen de werkelijke en de gemiddelde zonnetijd. Een zware compensatieslinger opgebouwd uit twee verschillende metalen zorgt voor een uiterst preciese aandrijving. Dit type uurwerk met verschillende wijzerplaten ontstond in Frankrijk rond de jaren 1790. Deze klok vertoont een uiterst geraffineerde opbouw en werd beïnvloed door de Luikse uurwerkmaker Hubert Sarton.

Tijdsvereffening

Tijdens haar jaarlijkse omwenteling rond de zon volgt de aarde geen perfecte cirkel, maar een elips. De duur van de zonnedag, die bepaald wordt door de tijd die de zon nodig heeft om tweemaal op het zelfde punt voorbij te komen, is dus niet steeds hetzelfde. Het verschil tussen de werkelijke tijd en de gemiddelde tijd wordt tijdsvereffenig genoemd. Op 11 februari staat de zon 14 minuten te laat op haar hoogste punt in vergelijking met de gemiddelde zonnestand en bedraagt het de tijdsvereffening dus + 14 minuten. Op 14 mei bedraagt ze - 4 minuten, op 26 juni + 6 minuten, en op 2 november - 16 minuten. Vier keer per jaar, rond 16 april, 14 juni, 1 september en 25 december vallen gemiddelde en werkelijke tijd 's middags bijna volledig samen.

Uurwerken met compensatieslinger

Onder invloed van temperatuurschommelingen zetten metalen uit of krimpen ze. Dit beïnvloedt de nauwkeurigheid van uurwerken. Men heeft dan ook verschillende technieken bedacht om de uitzetting of de krimp van de slingers te compenseren. George Graham monteerde een recipiënt gevuld met vloeibaar kwik om te verhinderen dat de slingerstaaf langer werd. Wanneer het kwik door de warmte uitzette duwde het een lens omhoog die op haar beurt de waag omhoog duwde zodat de klok even nauwkeurig bleef lopen. John Harrisson ontwikkelde een slinger met een soort rooster die afwisselend uit vier staafjes van messing en vijf staafjes van staal samengesteld was. De messing staafjes zetten bij verwarming in de hoogte uit maar dit werd gecompenseerd door de uitzetting van de stalen staafjes die zo gemonteerd waren dat zij naar beneden uitzetten.