Studie van de verzameling ceramiek van Fustat (Egypte) - Kunst uit de islamitische wereld

De stad Fustat

Fustat was de eerste vestiging van moslims in Egypte, met name op de oostelijke Nijloever nabij het Gieks-Koptische Babylon. Het was, ‘Amr ibn al-‘Âs, generaal van kalief ‘Umâr, die deze strategische plaats had uitgekozen om er zijn militair kamp te  installeren. Weldra groeide het uit tot een stad met een complexe structuur, die geleidelijk aan het belangrijkste handels- en industrieel centrum van Egypte werd. Ateliers van glas, ceramiek, tapijten, evenals molens, ovens, suikerraffinaderijen werden er gevestigd. Alle soorten producten, zowel van eigen bodem als ingevoerd, passeerden langs haar haven: specerijen en reukwaren, luxueuze stoffen, kostbaar glas- en aardewerk.
Tijdens de Fatimidische periode (969-1171) was Fustat bijzonder voorspoedig. Verschillende religieuze gemeenschappen (Sunnieten, Kopten, Joden) bewoonden de stad en in haar nabijheid was ook de necropool van de Sjiïtische kaliefen gevestigd. Fustat kende ook crisismomenten, vooral bij epidemieën en hongersnoden en de dreiging van de Kruistochten (2de helft 12de eeuw), tijdens dewelke ze gedeeltelijk verlaten en verwoest werd.  
Het lot van Fustat tijdens de Ayyubidische en Mamluk periodes werd slechts zijdelings in de Arabische historiografie aangeraakt, maar toch kende de stad ook toen een zekere bloei. In de loop van de 14de en 15de eeuw evolueerde ze terug tot een vrij belangrijke industriezone en waren er verschillende ateliers actief van zowel geglazuurd, als ongeglazuurd aardewerk.
Vanaf het begin van de 20ste eeuw hebben nationale en internationale onderzoekers studies en archeologische opgravingen ondernomen in wat nog overblijft van het oude Fustat. Zo is er heel wat materiaal verzameld dat inzicht verschaft in de stedelijke en sociale structuur van Fustat en in haar materiële cultuur. De potscherven die op de site werden aangetroffen, zijn in de collecties van meerdere musea beland, waar ze unieke studieobjecten zijn ten bate van een betere kennis van de geschiedenis van islamitisch Egypte (foto 1 en 2).

De verzameling van de KMKG

De islamitische afdeling van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis omvat een verzameling van meer dan 4.000 scherven uit Fustat. Ze zijn langs verschillende wegen in het museum terechtgekomen: gift van het Arabisch Museum te Caïro, aankoop in de antiekhandel, privé-verzamelingen. Het is een rijk en representatief ensemble met vooral fijn aardewerk dat zorgvuldig versierd en geglazuurd is. De objecten bieden kostbare aanwijzingen voor de reconstructie van de geschiedenis van de ceramiekproductie in die regio en, meer algemeen, in het islamitische Nabije Oosten, en getuigen van de decoratieve en technologische ontwikkelingen op dat domein.

Studie van de verzameling: het identificeren van de ceramiek uit de Mamlukperiode

De studie van de verzameling van ceramiek uit de islamitische periode en gevonden in Fustat is opgestart in februari 2011. Ze heeft tot doel om de gedocumenteerde producties in de stad te identificeren, in het bijzonder deze uit de Mamluk periode (1250-1517), en om vervolgens de geschiedenis van deze stedelijke nederzetting te reconstrueren door de materiële cultuur te vergelijken met historische bronnen. Het verzamelde ensemble omvat verscheiden producties van geglazuurd aardewerk, in essentie verdeeld in twee groepen: deze in roodachtige kleipasta met gegrift of geschilderd decor onder transparant gekleurd glazuur (foto 3 en 4) en deze in witachtige siliciumpasta met een decor dat is geschilderd onder een transparant glazuur, waaronder meer in het bijzonder de groep “blauw-en-wit” aardewerk (foto 5). Bij deze laatste groep hoort ook een ensemble van objecten, zorgvuldig versierd, met de signatuur van de kunstenaar –de naam die het meest voorkomt is deze van al-Ghaibi- (foto 6 en 7). Er zijn ook voorbeelden van Chinese import in de collectie. Het betreft voornamelijk producties met blauw-en-wit decor, het beroemde Mingporselein, en met groen glazuur, het zgn. celadon. Dit materiaal is ook ter plaatse nagebootst zoals uit exemplaren in de verzameling is af te leiden. De documentatie die tot hiertoe is verzameld omvat de inventaris van de Fustatscherven uit de Mamluk periode die in de gegevensbank werden ingevoerd met foto’s van ieder stuk en tekeningen van een selectie van representatieve voorbeelden.

Bibliografie

  • ABEL, A., Ghaibi et les grands faïenciers égyptiens d’époque mamluke. Avec un catalogue de leurs œuvres conservées au Musée d’art arabe du Caire, Caïro, 1930.
  • ABEL, A.,  Les céramiques arabes d’Egypte aux Musées royaux d’Art et d’Histoire, in : Bulletin M.R.A.H. 3, Brussel, 1930.
  • MAILLARD, M., Les tessons de Fostât conservés à la section islamique des Musées royaux d’Art et d’Histoire, in : Bulletin M.R.A.H./K.M.K.G.49, Brussel, 1977, p. 103-127.
  • SHANY-BELKINE, D.,  Les tessons lustrés fatimides aux Musées royaux d’Art et d’Histoire, in: Bulletin M.R.A.H./K.M.K.G. 52, Brussel, 1980-1981, p. 25-49.

Onderzoek door :

Dr. Valentina VEZZOLI,  Chargé de Recherches F.R.S. – FNRS, Centre de Recherches en Archéologie et Patrimoine, U.L.B.