Elkab of urbanisme anno 2600 v.Chr.

De graven

Elkab - tussen Luxor en Edfoe - is al 75 jaar lang het werkterrein van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis. Van oudsher is de site bekend om zijn fraaie grafkapellen uit het Nieuwe Rijk, maar de Belgische wetenschappers spitten verder, helemaal tot het Oude Rijk. Dit spannende avontuur nam een beslissende wending in 1986 met de ontdekking van een graf uit de 6de dynastie (ca 2300-2200 v.Chr.) dat had toebehoord aan Sahoeka, een hogepriester van de godin Nechbet. Er werd uiteindelijk een twintigtal graven uit het late Oude Rijk teruggevonden, met als hoogtepunt de onaangeroerde tombe van Irtenachty, priesteres van de godin Hathor. Bovendien bleek een rechthoekig bouwwerk bovenop de necropoolheuvel een nog ouder mastabagraf te zijn uit de 3de dynastie (ca. 2700-2600 v.Chr).

De nederzetting

Maar waar hadden deze mensen gewoond ? In 2009 werd, ten noordwesten van het tempelgebied, een deels ommuurde zone aan een onderzoek onderworpen. De testputten waren uiterst veelbelovend: onder de oppervlaktelaag werden ongeschonden bewoningslagen aangetroffen! Tijdens de opgravingscampagne van 2010 kwamen tal van constructies in tichelsteen aan het licht evenals enorme hoeveelheden ceramiek en sporen van kleinschalige koperbewerking.
De vondsten in de nederzettingszone documenteren een onafgebroken bewoning van nagenoeg 2000 jaar (4500 tot 2500 v.Chr.). Zij getuigen van de geleidelijke evolutie van een prehistorische dorpsnederzetting naar een stedelijke samenleving uit de vroeghistorische periode, het vroege Oude Rijk.

Campagne 2015: een beeld van koning Sahoere!

In maart 2015 deden de Belgische archeologen een spectaculaire vondst op de site. Tussen de dubbele stadswal uit het late Oude Rijk ontdekten zij een fragment van een zittend koningsbeeld (basis en onderbenen – 21,7 cm hoog, origineel geschat op 70 cm). Aan de hand van de bewaarde inscripties konden zowel prof. John Coleman Darnell (Yale University, New Haven) als dr. Luc Delvaux (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel) bevestigen dat de koning op de troon farao Sahoere uit de 5de dynastie (ca. 2458-2446 v.Chr.) voorstelt. Hoe het beeld op die plaats in Elkab terecht kwam, is onduidelijk, maar de aanwezigheid van Sahoere in Elkab is op zich niet onlogisch. Hij zond immers expedities naar de oostelijke woestijn en naar het diepe zuiden, zoals Beneden-Nubië en het mythische land Poent. De farao is vooral bekend om zijn piramide, en zijn doden- en valleitempel in de koninklijke necropool van Aboesir (iets ten noorden van Sakkara).

Er kunnen slechts twee andere beelden met zekerheid aan Sahoere toegeschreven worden (bewaard in het Metropolitan Museum van New York en het Caïro Museum).
Intrigerend gegeven is dat de koning wordt voorgesteld met een nauw aansluitend kleed dat de voeten volledig omhult. Gaat het om een bijzondere voorstelling van het heb-sed kleed dat de farao droeg tijdens het verjongingsritueel op zijn jubileumfeest? De koning als mummie voor hij heropleeft na 30 jaar koningschap? Vraag is ook of deze voorstellingswijze de latere manier van afbeelden van de dodengod Osiris heeft beïnvloed. Het zijn nieuwe, boeiende onderzoeksvragen voor de egyptologie!

Het archeologische project in het nederzettingsgebied van Elkab kon in het verleden al op steun van BELSPO en Yale University rekenen en wordt in 2015-2016 gesponsord door de Duitse Gerda Henkel Stiftung. Er is ook een samenwerking met de vakgroepen Geografie en Bodembeheer van de Universiteit Gent en met de Hogeschool PXL Hasselt. Bovendien zorgen het Nederlands-Vlaams Instituut in Caïro (NVIC) en Vodafone Egypt voor logistieke ondersteuning.